14. Zevâid Kitapları

14. Zevâid Kitapları. Bir veya birkaç eserin Kütüb-i Sitte gibi ana hadis kitaplarından fazla veya farklı olarak ihtiva ettiği hadisleri “zevâid” adıyla konularına göre sıralayarak bir araya getirme çalışmaları VIII. (XIV.) yüzyılda başlamıştır. Zevâid kitapları, ulaşılması kolay olmayan birçok hadis kitabındaki rivayetlere daha kısa zamanda ulaştırması bakımından faydalı çalışmalardır. Bu türdeki muhtelif eserleriyle tanınan Nûreddin el-Heysemî’nin (ö. 807/1405), Taberânî’ye ait üç mu‘cem ile Ahmed b. Hanbel’in, Bezzâr’ın ve Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’nin müsnedlerinde bulunup da Kütüb-i Sitte’de yer almayan hadisleri bir araya getirdiği Mecmaʿu’z-zevâʾid ve menbaʿu’l-fevâʾid’i (I-X, Beyrut 1967; nşr. Abdullah Muhammed Dervîş, I-X, Beyrut 1414/1994), Mevâridü’ẓ-ẓamʾân ilâ zevâʾidi İbn Hibbân’ı (Muhammed Abdürrezzâk Hamza, Beyrut, ts., [Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye]; nşr. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî – Abduh Ali el-Kûşek [?], I-VIII, Dımaşk 1411-1412/1990-1992), yine Heysemî’nin, Taberânî’nin iki mu‘cemi ile Ebû Ya‘lâ’nın el-Müsned’ini iki ayrı çalışma konusu yaptığı Mecmaʿu’l-baḥreyn fî zevâʾidi’l-Muʿcemeyn (nşr. Abdülkuddûs b. Muhammed Nezîr, I-VIII, Riyad 1413/1992) ve el-Maḳṣadü’l-ʿalî fî zevâʾidi Ebî Yaʿlâ el-Mevṣılî (nşr. Seyyid Kesrevî Hasan, I-IV, Beyrut 1413/1993) adlı eserleri; zevâid kitapları üzerinde pek çok çalışması olan Ahmed b. Ebû Bekir el-Bûsîrî’nin, İbn Mâce’nin es-Sünen’inde bulunduğu halde Kütüb-i Sitte’nin diğer eserlerinde yer almayan hadisleri derlediği Miṣbâḥu’z-zücâce fî zevâʾidi İbn Mâce’si ile (nşr. Mûsâ Muhammed Ali – İzzet Ali Atıyye, I-II, Kahire, ts.; nşr. Kemal Yûsuf el-Hût, I-II, Beyrut 1986) İtḥâfü’l-ḫıyere bi-zevâʾidi’l-mesânîdi’l-ʿaşere’si (müellifin diğer zevâidleri için bk. , VI, 468); İbn Hacer el-Askalânî’nin el-Meṭâlibü’l-ʿâliye bi-zevâʾidi’l-mesânîdi’s̱-s̱emâniye (nşr. Habîbürrahman el-A‘zamî, I-IV, Küveyt 1393/1973) ve Muḫtaṣaru zevâʾidi Müsnedi’l-Bezzâr (nşr. Sabrî Abdülhâliḳ Ebû Zer, I-II, Beyrut 1414/1993) adlı kitapları bu türün belli başlı eserleridir. Ümmülkurâ Üniversitesi’nde Seyfürrahman Mustafa’nın hazırladığı Zevâʾidü’d-Dârimî ʿale’l-Kütübi’s-Sitte mine’l-eḥâdîs̱i’l-merfûʿa (1397/1977) adlı çalışma ile Muhammed b. Suûd Üniversitesi’nde Yûsuf Muhammed Sıddîk’ın hazırladığı Zevâʾidü Muṣannefi ʿAbdirrezzâḳ ʿale’l-Kütübi’s-Sitte (1401) adlı tez zevâid çalışmalarının günümüzde de devam ettiğini göstermektedir. Zevâidin mahiyeti ve zevâid kitapları konusunda Abdüsselâm Muhammed İllûş da ʿİlmü zevâʾidi’l-ḥadîs̱ adlı bir çalışma yapmıştır (Beyrut 1415/1995).